خوانسار بهشت آرمیده در دامان گلستان .....))
کانسار، کانیسار، خنسار، خونسار و اکنون خوانسار نام‌هایی است که به سرزمین بهشت آسای آرمیده در دامنه گلستان کوه نسبت داده‌اند و واژه شناسان معنی چشمه ساران را از آنها استنباط کرده‌اند زیرا خان به معنی چشمه و سار به معنی فراوانی است. اکنون نیز از سرزمین خوانسار مخصوصاً در فصل آبسالی چشمه‌های فراوانی از دل زمین می‌جوشد که نام برخی از آنها عبارت است از؛ چشمه آخوند، چشمه آمیرزا اسدالله، چشمه کنار بقعه اباعدنان، چشمه پیر، چشمه جیدا، چشمه شهرک، چشمه مرزنگوش، چشمه سیل، چشمه علی و صدها چشمه دیگر… برای رفتن از تهران به سرزمین پر طراوت خوانسار کافی است که در اتوبان دلیجان ـ اصفهان قرار گیریم و با رسیدن به دو راهی(موته ـ اصفهان) وارد جاده موته شده و از موته به سوی گلپایگان و از گلپایگان به سمت جاده(گلپایگان ـ خوانسار) برانیم درگذر از گلپایگان به خوانسار ابتدا از کنار روستای(وانشان) گذر می‌کنیم، روستایی پردار و درخت که زبان آنها زبان خوانساری با لهجه متفاوت است، رودخانه خوانسار از میان آن می‌گذرد روستای بعدی(امیریه) یا امیرآباد است. فرهنگ جغرافیایی ایران نام دیگر آن را (نای زرین) ذکر کرده است. روستای بعدی(تیدجان) است که برخی منابع نام پارسی آن را (تیرگان) ذکر کرده‌اند و آثاری از(آتشکده تیر) و معبدی به نام(هیکل) در حوالی آن وجود داشته است رودخانه خوانسار از میان آن عبور کرده و به دشت گلپایگان می‌ریزد، پل ساسان یا (ساسون) که بر روی رودخانه خوانسار بسته شده، از پلهای باستانی است. تیدجان دارای چندین کبوترخانه است و سه واحد آسیاب آبی دارد و کوه هیکل که در آن عبادتگاه زرتشتیان بوده در ضلع شمالی روستای تیدجان است، در سوی دیگر جاده و نزدیک به تیدجان روستای(قودجان) قرار دارد در برخی منابع به صورت((قورجان)) آمده است.
مراسم تعزیه روستای قودجان در ماه محرم و صفر بسیار معروف و مشهور است. در روستای قودجان سنگ قبری به خط پهلوی وجود دارد که حکایت از کهن بودن آن است و نیز دو عدد سنگ قبر با شکل خاص وجود دارد که بر روی آن پنج منشور مربع القاعده به طور خاص جمع شده و اطراف سنگ آیاتی حجاری و نام های دختران بکر(حلیمه خاتون و نرجس خاتون) با خط کوفی روی آنها نوشته شده است.برای وارد شدن به شهر خوانسار باید از کنار روستای (بیدهند) گذر کنیم آنجا یک مجسمه شیر سنگی وجود دارد که در قدیم بر روی مزار دلاورانی که در جنگ‌ها کشته می‌شدند می‌گذاشتند. حال وارد بلوار ورودی شهر خوانسار می‌‌شویم سمت راست ما باغ ها و درختان تناور گردو خود نمایی می‌کنند و در پشت این درختان انبوه رودخانه خوانسار است، اگر چه هر ساله تعداد زیادی از این درختان قطع می‌شوند و به جای آنها ویلاها و ساختمان‌های مجلل ساخته می‌شود.حسینیه دوراه در خیابانی که از این مسیر منشعب می‌شود قرار دارد و از قدمتی زیاد برخوردار است. حال اگر مسیر مستقیم را ادامه دهیم به میدان امام خمینی می‌رسیم. پس از گذری چند به جایی می‌رسیم که درختان کهن و تناور از بالا چنان به هم نزدیک شده‌اند که یک(تونل سبز) را ساخته‌اند و در این رهگذر در آن طرف رودخانه (خانه حبیبی‌ها) آشکار است. خانه‌ای در دو اشکوب با تیرهای چوبین و پنجره‌های مشبک چوبین با سر در ورودی با شکوه که امروزه به (حسینیه حبیبی‌ها) تبدیل شده و همه ساله ماه محرم در آن عزاداری شهادت سالار شهیدان امام حسین علیه‌السلام و یاران باوفایش برگزار می‌شود.
آرامگاه(باباپیر)، که از علمای شیعه در پارک سرچشمه قرار دارد و این بنا در سال ۱۲۵۵ قمری تعمیر شده و چشمه‌ای هم درون آن می‌جوشد در محل سرچشمه آسیابی آبی هنوز دایر است. در اطراف میدان سپاه و در حدود اداره پست خوانسار(مسجد جامع خوانسار) معروف به (مسجد چهارراه)، قرار دارد که در عهد صفویه بازسازی شده است. این مسجد با مساحتی حدود سه هزار مترمربع و گچبری‌های بسیار نفیس آن گنبد ندارد و تنها دارای یک گلدسته کوچه سه متری است اثر تاریخی مسجد دری چوبی است که درب شمالی مسجد است و منبت کاری ظریف و پر ارزشی دارد. محراب آن از جمله صنایع هنری بسیار ظریف است. در اطراف میدان سپاه و در خیابان سیزده محرم که از میدان در جهت جنوب منشعب می‌شود و سراشیبی است؛ و در محله(رئیسان)؛ خانه قدیمی(ابهریها) قرار دارد. این خانه در زمان قاجار توسط(آیت‌الله سید محمدباقر ابهری)، بنا شده است و در نقاشی یکی از اتاق ها در جبهه شمالی قطعه شعری نوشته شده که به حساب جمل تاریخ(۱۲۷۸هجری قمری) را نشان می‌دهد. مساحت بنا با حیاط مرکزی ۸۰۰متر مربع است که در دو اشکوبه ساخته شده در تاریخ دهم خردادماه ۱۳۸۲ خورشیدی به شماره ۹۰۵۲ ثبت ملی شده است.
قبل از میدان سپاه و در خیابان آیت‌الله خوانساری(استان امام‌زاده سیدمحمدابن علینقی) و موزه مردم‌شناسی خوانسار قرار دارد.آرامگاه (بابا ترک) نیز در این شهر گنبدی هرمی شکل۱۲ضلعی دارد و قدمت آن به عهد صفویه می‌رسد. این مکان دارای آب انبار و سردابه‌های قدیمی و نام واقعی آن(سیدمحمود) است.
اگر در اردی‌بهشت ماه به خوانسار رفته باشیم فصل دیدن لاله‌های سرنگون دامنه(گلستان کوه) است. کوهی که خوانسار در دامنه آن آرمیده است و گلستان کوه محل رویش گیاه(گزانگبین) نیز هست که از گلهای آن برای ساختن نوعی گز به نام(گزانگبین) استفاده می‌کنند که نوعی گون وحشی است و گلها و پوشش گیاهی دامنه گلستان کوه محلی بسیار مناسب برای زنبور داری و تولید عسل است و کولونی‌های عسل در این دامنه فراوانند و (عسل و گز) از سوغات مهم خوانسار هستند و نیز از باغات انبوه آن سوغات(برگه زردآلود و برگه هلو و لواشک و گردو…) حاصل می‌شود. هنر منبت کاری و ساخت وسایل چوبی در خوانسار از گذشته‌های دور تاکنون بسیار معروف و یکی دیگر از تحفه و سوغاتی‌های این دیار هنرپرور را تشکیل می‌دهد.
هنر قالی‌بافی نیز در این شهرستان رواج دارد و قالی‌های آن از(نوع ویسی با نقشه شاه عباسی) است. گویش یا زبان خوانساری از زبان‌های ایرانی مرکزی و شاخه‌ای از زبان‌های ایرانی غربی شمالی و بالاخره شاخه‌ای از (زبان‌های هند و اروپایی) است، سازمان یونسکو به دلیل کاهش شدید گویش‌وران این زبان به دلیل مهاجرت از خوانسار یا نفوذ رسانه‌ها(آن را از جمله زبان‌های در حال خطر) اعلام کرده است.
عزیزالله سمیعی
