محلات ( با تشدید لام ) ودر گویش مردم آن سرزمین , ملات ( باتشدید لام ) نام یکی از شهر های باستانی وشهر گلهای رنگارنگ وجاودانی ایران است .اگرچه امروزه شهر محلات از دو (( محله بالا )) و(( محله پایین )) تشکیل شده است ولی مورخین جغرافیای تاریخی ایران ؛ بر اساس اسناد ومدارک بر این باورند که نام ((محلات)) بعد از ورود اسلام وبرخی از آنها نیز معتقدند که این نام در عصر صفویه ودر حدود سال 980 هجری قمری به این شهر داده شده است .
مورخ ((تاریخ قم )) در 378هجری قمری ( اوایل ورود اسلام به ایران ) می نویسد که نام شهرستان محلات (( رستاق وره )) به مرکزیت (( ورکان )) بوده است . وورکان شامل چندین قلعه بنامهای ؛ 1- قلعه فیل پایان 2- قلعه ریوکان 3- قلعه داود 4- قلعه داوود 5- قلعه کیاب 6- قلعه سرکمر ؛ بوده است ومحله های مختلفی در اطراف این قلعه ها شکل گرفتند مانند ؛ 1- پولگان 2- باغچه شاهی 3- سرگذر 4- سرچشمه 5- درب قلعه 6- سرکمر7- ده نو8- آبرویه ( پایین سرچشمه ) و..........
برای سفر به این سرزمین باستانی وشهر گلهای رنگارنگ وزیبا از مقصد تهران ؛ باید به سوی شهر قم واز قم به سوی سلفچگان واز سلفچگان در اتوبانی که بسوی اصفهان میرود قرار بگیریم تا به شهر دلیجان برسیم در نزدیکی های دلیجان ونر سیده به آن (( سد پانزده خرداد )) در سمت راست جاده خود نمایی می کند . زبان شناسان بر این باورند که زبان مردم دلیجان ((رازی )) یا (( راژی )) است ویکی از زبان های باستانی ایران است ونیز براین باورند که نام اصلی این شهر (( دلیگون )) یا (( دلیرگان )) بوده است می توان در اینجا نشان از (( غار نخجیروان )) یا غار ((چال نخجیر))گرفت این غار با قدمت 70 ملیون سال در 15 کیلومتری حد فاصل دلیجان –نراق و در سینه کشی قرار دارد وتابلو نصب شده در این مسیر راهنمای محل غار است . این غار در سال 1389به ثبت رسیده است . به هرحال از جاده کمربندی دلیجان ویا از درون این شهر خودرا به جاده (دلیجان- نیمه ور- محلات – خمین ) می رسانیم .
در مسیر حرکت از دلیجان به سوی نیمور؛ جاده (( آتشکده )) یا (( آتشکوه )) از سمت چپ جدا می شود (( آتشکوه )) دهی از شهرنیمه ور از بخش حومه شهرستان محلات است .هرگاه این جاده را تا پای کوه ادامه دهیم به بقایای بنایی می رسیم که از چندین ستون سنگی قطور ودو دیوار سنگی قطور تشکیل شده است وستون ها از سنگ وقلوه سنگ وملاط ساخته شده اند ودیوارها از سنگ های مربع شکل کوچک وبزرگ که بالای یکی از دیوار ها چهار سوراخ مربع شکل دیده می شود منابع تاریخی این بنا را (( آتشکده )) ذ کر کرده اند وساخت آنرا برخی به جمشید از پادشاهان پیشدادی وبرخی دیگر به ملکه همای نسبت داده اند .حال دوباره به جاده اصلی برگشته وراه خودرا به سوی نیمه ور ادامه می دهیم رودخانه فصلی انار بار در سمت راست ما وبا فاصله ای از جاده قرار دارد با وارد شدن به بلوار اصلی
نیمه ور مرقد (( امامزاده صالح ( ع )) در سمت راست که در یک گودی قرار دارد نمودار می شود . هشتاد درصد در آمد مردم نیمه ور در زمینه اکتشاف , استخراج , وفرآوری سنگ می باشد که از کوه های سنگی این منطقه بخصوص ؛ آتشکوه , وعباس آباد حاصل می شود وسنگهایی از نوع ؛ تراورتن , فلوئورین , باریت , سرب , مرمریت سیاه وتراورتن قرمز و.............می باشند . مراسم (( بیل گردانی )) کشاورزان نیمه ور نمادی برای تشکر ازآناهیتا فرشته آب بوده است که در ابتدای فصل بهار وایام نوروز انجام می شود ودوهزار سال قدمت دارد . نیمه ور بسیار کهنسال است . بطور خلاصه برخی از آثار باستانی نیمورکه نشان آنرا از اهالی آنجا می توان گرفت عبارتند از؛
1-باز مانده قلعه جمشیدی نیمه ور که بنای آنرا به جمشید از پادشاهان پیشدادی نسبت می دهند .
2-میل میلونه دریک کیلومتری شمال نیمه ور قرار دارد وآن پایه ستون مانندی از یک بنای قدیمی است که از سنگ وساروج ساخته شده است .
3-چاه چهار گوشه کمرنیمه ور ؛ در نزدیکی میل میلونه ودرشرق آن یک تپه سنگی وجود دارد وبر روی این تپه چاهی با مقطع مربع کنده شده که به ((سیاه چال )) معروف است وقطع این چاه در حدود دومتر در دوونیم متر است ودر حدود چهار متر ونیم در دل سنگ پایین رفته است .
4-بند وتاسیسات کهن آبیاری نیمه ور؛ بخشی از آب رودخانه انار بار که از کنا رنیمه ور می گذرد در زمستان وبهار از نهری بنام ((شا جوب )) وارد مجرایی می شود که در دل سنگ کنده شده وپس از طی مسافتی در حدود 15 متر وارد یک مجرای عمودی بنام ((چاگور)) می شود ، آب با سرعت وفشار بسیار زیاد در چاگورچرخیده وپایین می رود وسپس در دهانه ای افقی در زیر زمین وارد شده وپس از طی مسافتی در حدود 52 متر در دل سنگ از محلی دیگر بنام (( بهره ما )) بیرون می آید کشاورزان به قدرت خرد کنندگی ((چا گور)) بسیار اعتقاد دارند وبر این باورند که اگر لاشه گاو یا تنه درخت در دهانه چاگور بیفتد ، چاگور آنرا خورد کرده ودر طرف دیگر بیرون میدهد وآنرا به تیغه های سنگی وبران داخل چاگور نسبت می دهند خلاصه اینکه آب از (( بهره ما )) وارد ((چاه بالا )) واز اینجا وارد (( شتر گلو )) واز شتر گلو که امکان عبور آب را از یک طرف بستری خشک به طرف دیگر فراهم میکند ، وارد(( آشغال گیر )) وسپس وارد چاهی بنام ((تنوره )) ودوباره وارد مجرای سنگی شده وپس از طی مسافتی در حدود 15 کیلومتر به روستای بعدی ((باقرآباد )) میرسد ودر آنجا به سنگ های تقسیم کننده آب برخورد کرده وبه پنج جوب میشود که چهار جوی آن متعلق به نیمه ور ویک جوی آن متعلق به باقر آباد است.
5-بخچال نیمه ور؛ در غرب ودر جنوب جاده اصلی نیمه ور به باقر آباد ومحلات ؛ گنبد بزرگ گلی بزرگی وجود دارد که در اثر فرسایش باران وبرف شیارها وچین وچروک های فراوانی بر چهره آن آشکار است این یخچال سالها در زمستان یخ انبار شده را در خود نگهداری کرده وسپس ؛ یخ مورد نیاز اهالی را در گرم ترین فصول سال بویژه در فصل درو فراهم می کرده است .
پس از دیدار یخچال وارد جاده اصلی نیمه ور – باقرآباد – محلات شده وبه روستای(( باقر آباد )) می رسیم ودر عبور از این روستا از روی پلی که بر روی رودخانه بسته شده عبور می کنیم به موازات این پل (( پلی قدیمی وآجری )) دیده می شود که حکایت از ایامی کهن دارد . با گذر از این پل وپس از طی مسافتی به میدانی می رسیم که جاده سمت راست ما به سوی آبگرم وجاده سمت چپ ما به سوی خمین ولی جاده مستقیم وروبروی ما به سوی(( محلات)) می رود وما این جاده مستقیم را برگزیده وبه سوی محلات می رانیم هنگام پیمودن این جاده در سمت راست کارگاه های صنعتی خود نمایی می کنند وراه خود را ادامه می دهیم تا به میدانی میرسیم در این میدان نیز راه مستقیم را ادامه داده ووارد ((بلواردانشجو)) می شویم وآنرا ادامه میدهیم در رسیدن به اولین میدان نشان از قلعه ی ((آقا خان محلاتی )) می گیریم در واقع این قلعه در جنوب محلات و به اصطلاح محلی در (( محلات پایین )) قرار دارد . قسمت عمده این قلعه خراب شده است ومصالح بکار رفته در آن از خشت وگل است . حسنعلی شاه ملقب به (( آقا خان اول محلاتی)) فرزند (( شاه خلیل الله )) است . وچون شاه خلیل الله رهبر فرقه اسماعیلیه در یزد کشته شد ؛ حسنعلی شاه بجای پدرش به سمت امامت اسماعیلیان رسید وبه (( آقا خان اول )) معروف شد و فتحعلیشاه قاجار برای رضایت خاطر آقا خان دختر خود بنام (( سروجهان )) را به همسری وی در آورد وحکومت قم ومحلات واطراف این شهرها را به تیول ابدی وی در آورد ((آقا خان اول ))دختر فتحعلی شاه را به محلات آورد وقلعه بزرگی برای وی ساخت کنگره های این قلعه دوازده متر بوده ودر وسط این قلعه حوض بزرگی بوده است . آقا خان اول در شرح حال خود رساله ای بنام (( عبرت افزا )) نوشته است که در ایران وهندوستان چاپ شده است . خلاصه پس از دیدار قلعه آقا خان دوباره به مسیر نخستین برگشته واین خیابان را تا رسیدن به میدان (( مسجدجامع محلات )) ادامه می دهیم بنای اولیه این مسجد را به دوران صفویه نسبت می دهند .یک سر بازار محلات نیز در این میدان گشوده می شود این بازار بر خلاف بازار های سنتی دیگر سر پوشیده نیست ولی دارای شعب وتیمچه است . حال از شیب خیابان شهید محلاتی در جهت شمال به سمت بالا می رویم تا به (( میدان چنار)) بیش از هزار ساله محلات برسیم وبا بازدیدی که از این چنار کهن خواهیم داشت همچنان از شیب بالا می رویم ودر دو طرف خیابان درختان کهنسال برای ما تونلی سبز را فراهم کرده اند به راه خود ادامه می دهیم تا به یک سه راهی میرسیم وسپس با گردش به راست به سمت پارکینگ ((پارک سرچشمه محلات )) رفته وسپس وارد پارک با صفای سرچشمه می شویم که بصورت چهار باغ طراحی شده است ودرختان کهن جند صد ساله دارد وخودرا به چشمه آب سرد وگواراو زلالی می رسانیم که ازدامنه کوهی از رشته کوه هفتاد قله می جوشد وبیرون می آید وبه درون دره کناری که دیواره های آنرا سنگچین کرده اند به صورت آبشاری می ریزد وسپس وارد مجرایی زیر زمینی شده وپس از طی مسافتی در یک میدانی که در انتهای شیب خیابان شهید محلاتی است در حوضچه ای فوران نموده وسپس دوباره وارد مجرای زیرزمینی شده ودر برخی خانه های مسیرشیب دار خودرا نمایان می سازد و به سرعت خودرا به (( محلات پایین)) می رساند .در بالای کوه سرچشمه (( غارسرچشمه)) قرار دارد .در نزدیکی سر چشمه هنوز یک (( آسیاب آبی )) نیمه فعال وجود دارد که بازدید از آن وآشنایی با روش کارآسیاب های آبی جالب است ونیز (( حمام قدیمی عرش محلات)) که فعلامحل اداره میراث فرهنگی وگردشگری شهرستان محلات است از دیگر آثار باستانی محدوده سرچشمه محلات است.در محدوده خیابان سر چشمه ودر خیابانی بنام (( امامزاده )) مرقد (( امام زاده فضل ویحیی (ع ) )) از احفاد امام موسی کاظم (ع ) قرار دارد این بنا دارای گنبد زیبایی است وآنچه نظر باستان شناسان را در مورد این بنا جلب کرده است محرابی است گچبری شده که در متن نوشته آن تاریخ سیصد هجری خوانده می شود. بقعه(( امامزاده موسی ( ع)) ودوتن ازهمسران وی بنامهای ؛ ((امامه وفاطمه خاتون )) در محلات پایین ودر دامنه تپه ای قرار دارند وبر فراز این بقعه دو گنبد هرمی شکل قرار گرفته است .واما اگر از اماکن گردشگری بگذریم ؛ محلات به (( شهر گلها )) نیز معروف وبه تعبیری (( هلند ایران )) است از این شهرستان سالیانه بیش از بیست ودو ملیون شاخه گل گلدانی وشاخه ای از گلخانه ها واراضی گلخیز آن به بازارهای کشور وکشورهای دیگر صادر می گردد وسعت گلزار های این شهرستان حدود 900 هکتار است که در آنها 120 گونه گل از گونه های ؛ میخک ,گلایول , مریم , داودی,زنبق , کاکتوس , مینا , رز, پتوس , محبوبه شب , عروس فیلکوس , ختمی , انواع انجیر , مو , خرزهره , پاپیتال , دیفن با خیار , وانواع بذر بنفشه , گلایول , زنبق , مریم , وانواع درختچه های گل پرورش می یابد .برای بهبود پرورش گل وصادرات آن به کشور های دیگر (( ایستگاه تحقیقات گل وگیاه )) در این شهرستان تاسیس شده است . اولین جشنواره گل وگیاه از دهم تا هفدهم شهریور ماه 1380 خورشیدی در محلات برگزار شد واکنون همه ساله برگزار می شود وباز دید کننده های فراوانی از سراسر ایران وسایر کشور های جهان از آن بازدید می کنند .از صنایع وصادرات شهرستان محلات ؛علاوه بر فراوری سنگهای تزیینی وساختمانی که شرح آن در مورد نیمه ور آمد؛ تولید پوشاک ( تریکو ) نیز یکی از صنایع ومنابع تولیدی شهرستان محلات است که به کمک ماشین های کامپیوتری وفول کامپیوتری بافته می شوند وبه سراسر کشور صادر می گردند . ((حلوا ارده )) نیز از صادرات وسوغات محلات است که می توان آنرا از کارگاه های تولیدی حلوا ارده ومغازه ها خرید وبه ارمغان برد .هنرقالی بافی وقالیچه بافی نیز در این شهر رونق دارد ومتداول ترین بافت آن معروف به (( ساروق )) است که در شهرت جهانی دارد . حال میخواهیم به (( آبگرم محلات )) برویم وبرای این منظور دو باره وارد میدان ورودی به شهرمحلات از جانب جاده اصلی ( نیمه ور-باقرآباد – محلات خمین) شده وبجای این که وارد این جاده اصلی شویم , میدان را نیم دور زده وبه سمت چپ پیچیده ووارد جاده ای می شویم که به سمت آبگرم محلات می رود در گذر بسوی (( آبگرم محلات )) از کنار روستا های (( لریجان )) , ((نخجیروان )) وچند شهرک وچند کارخانه صنایع فر آوری سنگ عبور می کنیم ودر بلاخره وارد محوطه آبگرم محلات می شویم در این محوطه ((هتل آبگرم محلات)) وجود دارد که علاوه بر اسکان می توان در حمام های آن دوش آب گرم معدنی گرفت ویا در وانی پر از آبگرم معدنی مدتی آرمید وآب درمانی کرد ولی مهمان پذیرهای دیگری نیز وجود دارند که در آنها نیز می توان بیتوته کرد واز استحمام در حوض های آب گرم آنها خستگی وبیماری را از تن زدود وآب در مانی کرد در اطراف دهکده آب گرم محلات چند ین چشمه وجود دارد که اسامی آنها عبارتست است از؛ شفا – جوش – سلیمانی – سودا – دنبه بک – حکیم – نینه – سیاه کهر- دونبه دو – چاه مسجد . آبهای معدنی شفا – سلیمان – حکیم در ردیف آبهای معدنی سولفات کلسیم قرار داشته وخیلی گرم می باشند ومنشاء عمیق زیر زمینی دارند تصور میرود منشاء زیر زمینی هرسه آب یاد شده یکی باشد ولی از سه مظهر گوناگون جریان می یابند دمای برخی ازاین آبها تا حدود 38 الی 40درجه سانتی گراد میرسد با توجه به نوع چشمه ها ودمای آب آنها ، درمان درد ها وبیماری های ؛ سیاتیک – رماتیسم – فلج های عصبی – وبیماری های پوستی مانند درماتیت مزمن واگزاما را به آبهای معدنی وگرم محلات نسبت می دهند. پس از استحمام در آبهای گرم محلات راه خودرا بسوی شمال و بسوی روستای (( نینه )) ادامه میدهیم نینه روستایی کوهستانی است ویکی از منابع در آمدی آنها مدیریت واشتغال در مهمان پذیرهای منطقه آبگرم محلات است سپس روستای نینه را ترک کرده و جاده اسفالته را جهت رسیدن به روستای تاریخی (( خورهه )) ادامه می دهیم تا به یک دو راهی میرسیم راه سمت راست (شمال شرقی) بسوی روستای (( دودهک )) وراه سمت چپ ( شمال غربی ) بسوی (( خورهه)) می رود وما وارد راه سمت چپ شده وبه روستای خورهه می رسیم این روستا بنا بر باور برخی مورخان 2500سال قد مت دارد خورهه در دامنه کوه (( خورزن )) قرار دارد وشاید نام آن از این کوه گرفته شده زیرا (( خور )) بمعنی آفتاب است . کهن ترین اثر باستانی خورهه (( میلییونا )) است واین نام بعلت وجود دو عدد ستون سنگی ( میله مانند ) به سبک یونانی است که بنا برنوشته مولف تاریخ قم ( که تاریخ تالیف آن به هزار سال پیش می رسد), چهارستون بوده است,برخی باستان شناسان مانند ؛ گریشمن , آندره گدا , آرتورپوپ , واندنبرگ , وهرتسفلد , این ستون های سنگی را مربوط به یک معبد باز مانده از دوران سلوکیان میدانند وسلوکیان جانشینان اسکندر مقدونی در ایران بوده اند .اگر چه برخی از باستان شناسان ایرانی این بنا را که بازمانده عصر سلوکی – اشکانی است نه معبد ونه آتشکده بلکه آنرا بقایای یک کوشک یا کاخ عظیم دانسته اند که دارای بیش از بیست ستون بوده است . در شمال وبه فاصله 150 متری این بنای با ستانی چشمه ای بنام (( وزوان )) از زمین می جوشد وبعلت شوری آنرا (( چشمه شوره )) نیز می نامند بعلاوه در شرق بنای باستانی وچشمه آن بنای امامزادگان ((ابوالقاسم واسحاق وحلیمه خاتون )) (ع) قرار دارد که هر سه در یک آرامگاه مدفونند در پیرا مون بنای امامزادگان, سنگها وقبور فرا وانی یافت می شود .از آن جمله دوسنگ قبر بر جسته ومکعب مستطیلی شکل است که بر روی آنها شکل دو سرو بلند حجاری شده ومربوط به دو برادر است که بر روی آنها تاریخ 1031قمری و1034 قمری حک شده است .خورهه دارای 9 رشته قنات دایر است . حال از خورهه مستقیما ودرجهت خاور بسوی روستای (( دودهک )) می رانیم تا ازآنجا وارد شاهراه (دلیجان – سلفچگان ) شویم وبه قم وتهران باز گردیم واما در این مسیر باز گشت بد نیست بدانیم مابین خورهه ودلیجان یکی از غارهای منطقه ی محلات بنام ((غارشاه بلبل )) وجود دارد ودر نزدیکی این غار مجسمه ای وجود دارد که اهالی آنرا (( مجسمه عمرو))یا ((عمره )) می دانند پژوهشگران بر این باورند که این (( مجسمه آناهیتا )) فرشته یا مهربانوی باران وآبها در باور ایرانیان قبل از هخامنشیان است .متاسفانه باد وباران به شدت این مجسمه را فرسوده است .در غار شاه بلبل چشمه کم آبی وجود دارد و این غار از نظر اهالی مقدس است وآنان نذ ورات خودرا نزدیک این غار برده وبین اهالی تقسیم می کنند.
______________________________________________________________________ با اینکه نگارنده سفرها ومشاهدات فراوانی درمورد شهرمحلات دارد، از منابع زیر نیز سودبرده است؛*
منابع وماخذ ؛ (1) خلیل شیرازی محلاتی ، (( تاریخ اجتماعی وزندگانی مشاهیر شهرستان محلات ))، انتشارات کارین، 1380.*
(2) اکبرافاضلی ،(( سیمای شهرستان محلات)) ، چاپخانه مهرمحلات ( انصاری ) ، چاپ اول ، بی تاریخ
(3) فرهنگ جغرافیایی آبا دیهای جمهوری اسلامی ایران ، (( سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح )) ، جلد 59سال 1369 .
(4) فرهادی دکترمرتضی ، (( شهرستان محلات کانونی تاریخی با جاذبه های بسیار در پیرامون اراک )) ، فصلنامه تحقیقات فرهنگی هنری ( راه دانش) ، شماره مسلسل (1) ، صفحه 53،بهار وتابستان 1374.
