ياد دا شتي بر زبان تاتي وفس ( زبا ن وفسي ) چهارشنبه شانزدهم دی 1388 13:48

 

نخستين پرسش اينست كه ازديد گاه زبان شناسان وپژوهشگرا ن ، زبان وفسي جزو كدام دسته ا ز گويش هاي ايراني است ؟ جدول زبان هاي قديم نشان ميدهد كه زبان وفسي جزو ((لهجه هاي مركزي ايران )) وفرا تر جزو (( دسته شما لي زبان هاي كنوني ايرا ن)) وفراتر جزو((شاخه غربي زبا ن هاي ايرا ني )) وفرا تر جزو((زبان هاي هند وايرا ني)) است كه درنها يت به (( زبان هند واروپا يي )) مي رسد . زنده ياد دكتر پرويزخانلري ازگويش وفسي ياد مي كند ومي نويسد ((گويش هاي حوزه ا را ك شامل؛ گويش هاي وفس ، آشتييا ن وتفرش ميبا شد )). عللا مه دهخدا گويش وفسي را جزو لهجه هاي مركزي ايران در نظر گرفته و مينويسد (( اردستا ني وفسي ولهجه هاي وابسته يعني؛ آشتياني ،كهكي ،آمره اي، _ميان ساوه وهمدان واراك )) .بنا بر اين عللا مه دهخدا براي زبا ن يا لهجه وفسي چندين لهجه وا بسته نيز در نظر مي گيرد .

اما پرسش دوم اينستكه زبان وفسي جزو كدا ميك از الحا ن پار سي است ؟ عللا مه دهخدا مينوسد،؛ ((..........زبان سكنه اها لي وفس تا تي است )) ونيز زنده ياد استاد ابرا هيم دهگان مي نويسد ؛((.........در اين اوا خر گويش هاي وفسي و كهكي را به حسا ب تا تي گذا شته اند)) .

**معني لفظ تات - زبا ن تا تي- و لهجه هاي آن :

تات لفظي تر كي وبمعني عنا صر خا رجي ساكن سرزمين تركا ن است واين لفظ در كتيبه هاي اور خون ( قرن هشتم ميلا دي ) آمده است وتا ريخ طولا ني وپيچيده دا رد وتغييرا تي در معني آن را ه يا فته است و مثلا به ملل تحت استيلا ي تر كان وبا لا خص به دوره استيلا ي تر كان بر ايران ،

به ايرانيان اطلا ق شده است كه به لهجه تاتي تكللم مي كنند.

پژو هشگران ديگر نيز ما نند عللا مه دهخدا ،دكتر محمد معين ، كريم كشا ورز واستا د محمد تقي بهار و...........در مورد واژه تات نظري مشابه بالا دارند .

**زبان تاتي چيست ؟؛ شايدجامع ترين تعريفي كه بتوان ارا يه داد اين است كه((زبان تاتي به لهجه هاي مختلف زبان ايراني مي گفته اند ))‌‍‌‌]عبدلعلي كارنگ -تاتي وهرزني ص30 و33.[

اگرچه بنظر نمي آيد كه بتوان تمام لهجه هاي مختلف ايرا ني را تاتي ناميد ولي..................

((يادداشتي بر زبان تا تي وفس (زبان تاتي )-( قسمت د وم)

......بنظر نمي آيد كه بتوان تمام لهجه هاي گو نا گون زبا ن ايراني به تا تي معرو ف با شند ولي ميتوا ن پذيرفت كه زبا ن تاتي داراي لهجه هاي مختلفي بوده وهست .

اما زبان تاتي ريشه در كداميك از زبان هاي كهن ايرا ني دارد ؟ ا.م ديا كونوف مورخ وزبان شناس معروف روس مينو يسد (( هنوز در زمان حاضر هم تاتها وهم تا لشها وهم گيلكها وما زندرا ني ها،به لهجه هايي سخن مي گو يند كه خود بقا ياي زبان هند وارو پا يي مي با شد كه در آغاز زبان ماد شرقي بو ده است. امتياز ويژه اين لهجه گهنگي ومهجوري تر كيب اصوات ميباشد كه در بسياري از موارد باز بان فارسي تفاوت داشته وبا ((مادي)) و((اوستايي)) مشا بهت دارد )). ومي افزا يد: ((با اينكه در لهجه هاي مزبور از لحا ظ منشاء ذخيره لغوي سهم فارسي فو ق العاده بزرگ است واين با درنظر گرفتن تسلط سياسي وادبي زبان فارسي قابل درك مي باشد ولي كا ملا مبنا ومايه ]زبان [مادي خودرا حفظ كرده است .

زنده ياد جلال آل احمد نيز به اين مورد اشاره اي دارد ودر مورد دو رو ستاي ((سز گوه)) و((برموه )) مي نويسد : ((........دراين دو ده به لهجه اي حرف مي زنند كه خود اهالي آنرا (( تا تي)) ميدانند ومسلما يكي

از لهجات قديمي زبان فارسي است واگر اقوال شرق شناسان وزبان شناسان را ملاك بدا نيم آثاري از زبان قديم اقوام ((ماد)) درآن باقي مانده است)).

عزيز دولت آبادي مؤ لف دانشنامه ايران واسلام در باره مناطق تاتي زبان مينويسد (( اشتراك گويش مناطق يادشده در يك دسته از ويژگي هاي آوايي وصرف و نحو، وابستگي آنها را با شا خه ي معيني از زبان هاي ((شمال غربي)) مسلم مي سازد اين شاخه را مي توان مادي ناميد )).

پس تا اينجا نتيجه مي شود كه : ((زبان وفسي لهجه اي از زبان تاتي به شمار مي آيد وزبان تاتي ريشه در زبان (( مادي)) دارد وبا ((پارتي)) و(( اوستايي)) مشا بهت هايي دارد .اما زبان تاتي وزبان((آذر ي كهن)) چه وا بستگي دارند؟ .(ادامه دارد)....................

 

----------------------------------------------------------------------------------

)) ياد داشتي برز بان تاتي وفس (زبان وفسي ))-قسمت سوم

زبان تاتي وزبان آذري كهن:

برخي از پژوهشگران براين باورند كه زبان تاتي ((وا پسين نشان يكي از زبان هاي كهن ايراني موسوم به آذري كهن است كه امروزه تاتي ناميده ميشود )) ونيز ((تا آنجا كه اطلاع داريم اين زبان يا لهجه يعني آذري كه طبعا در مناطق مختلف آذر بايجان گويش ها وگونه هاي مختلفي از بعد از اسلام تا حدود قرن (11قمري /17 ميلادي) در آذر بايجان رايج بوده وهنوز هم بقا يايي از آن به نام (( تاتي)) در برخي از رو ستا هاي آن متدا ول است )). اما زبان آذري را نبايد با زبان تركي كه در آذربايجان امروزه فرا گير است اشتباه گرفت زيرا ((پس از يورش امير تيمور به ايران ونفوذ و تسلط سلسله هاي قرا قويونلو وآق قويونلو در آذر با يجان زبان آذري بزرگترين آسيب هارا ديد ودر مقابل زبان تركي قبايل تاتار به مرور عقب نشيني كرد به ويژه در دوره صفويه كه به سبب چيرگي وانبوهي تيره هاي ترك شيعه كه هوا خواه خاندان صفويه بودند وبيشتر كارهاي سياسي ودولتي ولشكري با زبان تركي انجام مي گرفت مردم مجبور بودند زبان تركي را فرا بگيرند ، آذري رفته رفته جاي خودرا به زبان فر مان روايان ترك داد تا جايي كه در اواخر قرن يازدهم تركي در تمام شهرهاي بزرگ آذر بايجان زبان مادري آذر بايجانيان شد)).

پس آنگونه كه از نظر گذشت ،برخي از پژوهشگران زبان تاتي را باز مانده زبان آذري ميدانند كه پيش از استيلاي اقوام ترك به آن سخن گفته مي شد بي شك آن زبان چه آذري وغير آن ،در بسياري از مناطق ايران بخصوص در غرب ،شمال غربي ومركز ايران رايج بوده است واز اين جهت با لهجه هاي گونا گون تاتي در اين منا طق روبرو هستيم . اما حوزه هاي جغرافيايي تاتي زبان خارج ودرون مرز هاي جغرا فيايي ايران امروزين كدا مند و برخي ويژگي هاي آنها چيست ؟ ( ادامه دارد ) .

---------------------------------------------------------------------

يا د دا شتي بر زبا ن تا تي و فس ( زبان وفسي )-- قسمت چها رم .

مكان هاي تا تي زبان :

بنا بر قول ا بن مقنع كه د ر فهر ست ا بن ند يم نقل شده است ( ص 22) ونيز حمزه اصفها ني ( به نقل يا قوت ) و خوارز مي ( ص 112 ) ؛ سرز ميني شا مل ؛ ري - اصفهان - همدان - ماه نها وند - و آذر با يجان داراي زبان مشتركي بوده اند كه آ نرا منسوب به پهله ( فهله ) مي دا نستند و البته نبايد آن را با زبان پهلوي كه (( جزو زبان هاي ا يرا ني ميانه است واز كلمه پرثوه (( par sava)) كه نام قوم خا صي از ا يرا نيان است كه سلسله اشكاني را تاسيس كردند )) اشتباه گرفت . پس زبان فهله ( پهله ) احتما لا" همان زبان آذري كهن بوده است ويا از آن نشاء ت گرفته بوده است ونيز مي دانيم كه زبان آ ذري كهن منشاء زبان تاتي كنوني با لهجه هاي گونا گون آن مي با شد . ا مروزه نيز مكان ها يي كه در آنها به زبان تا تي تكلم مي شود در منا طق جغرا فيا يي ياد شده در بالا قرار دا رند ؛ ا لبته مرز هاي جغرا فيا يي اين منا طق در گذ شته هاي بسيا ر دور گسترده تر ا ز ا مروز بوده است وبرخي از مكان هاي تاتي زبان خارج از مرز هاي جغرا فيايي ايران امروزي قرار گرفته اند .اسامي مكان هاي تا تي زبان امروزه مطا بق زير است :

حوزه آذر با يجا ن ( آذر با يجا ن - قزو ين - گيلا ن ) : شامل روستا ها وشهر هاي :

1- كر نيكا ن از دها ت د يز ما ر خاوري از بخش ( وزرقان ) شهرستان اهر .

2- كلا سور وخوينه رود از دهات بخش ( كليبر ) شهرستان اهر .3 - گلين قيه از دهات هرزند از بخش ( زنور ) شهرستان مرند . 4 - عنبران از بخش ( نمين ) شهرستان اردبيل .5 - بيشتر د ها ت بخش شاهرود و خلخال 6 - تعدادي از روستا هاي طارم عليا . 7 - روستا هاي اطرا ف رامند در جنوب وجنوب غربي قزوين 8 - تا لش از الله بخش مسله و شا ند ر من در جنوب تا تا لش شوروي سابق 9-مردم اسكو وليقوا ن وپيرا مون آن تا حدود صد سال پيش به تا تي تكلم مي كرده اند . 10- مردم اقليد (ان سوي رود خا نه ارس ) به تا تي سخن مي گفته اند 11- قراجه داغ وجلفا به تا تي سخن مي گفته اند -. بنا بر نوشته آقاي عبد لي ((؛ 13 آبادي در بخش شاهرود تا تي زبان ( اذري كهن ) هستند ؛ كلور مر كز شاهرود از جمله آن سيزده آبا دي است . زبان كلور ونه آبادي ديگر اين بخش از شمال به جنوب با نا م هاي (( اسكستا ن )) ؛ (( اسپو )) ؛ (( درو darav)) ؛ (( شال )) ؛ (( دز )) ؛ كه د يز هم گفته مي شود ؛ (( گيلوا ن )) ؛ (( لرد lerd)) ؛ (( كرن keren )) ؛ (( گلوزان geluzan)) تاتي است و نيز زبان اصلي آبادي هاي (( كهل )) ؛ (( طارم )) ؛ (( گندم آ باد )) نيز تا تي است كه به تركي سخن مي گويند )).

((روستا هاي قزوين كه تاتي سخن مي گويند عبارتند از : (( رامند - چال - اسفرورزين - بلو ك زهرا ( سگزآ باد و ابرا هيم آباد ) - تا كستان - خياره - خوزنين - دا نسفان در اشتها رد ( اهالي آنرا اشتورده گويند وجزو ساوجبلاغ كرج است ) )).

حوزه( همدان - مركزي - قم ) :

( ادامه دارد )

نوشته شده توسط عزیزالله سمیعی  | لینک ثابت |